Modern palet, forkliftten doğdu. Ahşap kızaklar 1910'larda ilk motorlu kaldırma araçlarıyla birlikte kullanıldı, alt tablalı platformlara ilişkin ilk patentler 1920'lerde ve 1930'larda alındı, savaş dönemi lojistiği paletli elleçlemeyi olağan hale getirdi ve 1961'de Avrupa demiryolları, Euro palet olarak bilinen standart ve değiştirilebilir 1200 × 800 mm'lik bir palet üzerinde anlaştı.
Paletten önce: kızaklar ve el arabaları
Tarihin büyük bölümünde mallar tek tek taşındı: sırtta çuvallar, rıhtımlarda yuvarlanan variller, elle istiflenen sandıklar. İki veya daha fazla kızağın üzerine tahtaların çakılmasıyla yapılan basit ahşap platformlar, yani kızaklar, fabrikalarda malları zeminden yükseğe almak ve altına bir el arabasının girebilmesini sağlamak için kullanılırdı. Kızağın alt tablası olmadığı için yalnızca yanlardan kaldırılabilir; bu sınırlama kızak ve palet farkı yazısında açıklanmaktadır.
Belirleyici değişiklik mekanik kaldırmayla geldi. Inside Logistics ticaret dergisindeki tarihsel bir genel bakışa göre Clark Equipment, 1917'de ABD'deki ilk forklift olarak nitelendirilen aracı üretti ve bu araç yük taşıyıcı olarak kızakları kullanıyordu. Makine yük kaldırabilir hale gelince hedef, kızağı makineye uydurmak yerine doğrudan makine için tasarlanmış bir platform geliştirmek oldu.
1920'lerden 1940'lara: paletin şekillenmesi
Aynı genel bakış, "forklift platformu" için 1924'te Howard T. Hallowell tarafından bir patent başvurusu yapıldığını ve bir taşıma paleti için 7 Kasım 1939'da George Raymond Sr. ile William House'a patent verildiğini aktarır. Erken dönem patentler farklı kaynaklarda farklı isim ve tarihlerle anıldığından, bunlar tek bir "mucit" hikâyesi olarak değil, dönüm noktaları olarak ele alınmalıdır.
1940'lardan iki gelişme daha yaygın biçimde kabul görür:
- Dört yönden giriş. Robert Braun'un 1945'te çatalların dört yönden girmesine olanak tanıyan bir dört yönlü palet için patent aldığı bildirilir (iki yönlü ve dört yönlü paletler yazısına bakın).
- Tek yönlü palet. Tek bir sefer için tasarlanmış ucuz bir palete ilişkin patent, 1949'da ikmal subayı Norman Cahners'a atfedilir.
İkinci Dünya Savaşı sırasında ABD ordusu, büyük miktarlardaki malzemeyi limanlardan, depolardan ve gemilerden hızla geçirmek için paletli ikmal elleçlemesine dayandı. Savaştan sonra bu deneyim sanayiye taşındı: üreticiler, toptancılar ve perakendeciler palet ile forkliftleri birlikte benimsedi ve birim yük yaklaşımı askeri alandan ticarete yayıldı.
1950'ler ve 1960'lar: standartlar ve Euro palet
Savaş sonrası Avrupa'sı farklı bir sorunla karşı karşıyaydı. Mallar sınırları demiryoluyla aşıyordu ve her demiryolu ile her yükleyici kendi palet ölçülerini kullandığından yükler sınırlarda yeniden istiflenmek zorundaydı. 1961'de Uluslararası Demiryolları Birliği (UIC), demiryolu kullanımı için standart ve değiştirilebilir bir palet oluşturan bir anlaşma imzaladı. Paletin ölçüleri 1200 × 800 × 144 mm'ydi (47,2 × 31,5 × 5,7 inç). Palet dört yönden girişliydi; üzerinde oval içinde EUR harfleri ve paleti tescil eden demiryolunun işareti bulunuyordu.
Ahşap paletin teknik şartnamesi UIC 435 sayılı bültende belirlendi. 1970'lerde Avrupa palet havuzunun yönetimi yeni kurulan bir Avrupa palet birliğine geçti, kalite güvencesini ise bir Alman kalite kuruluşu olan Gütegemeinschaft Paletten üstlendi.
Wikipedia, Euro paletin özgün tasarımını Gyllsjö'lü İsveçli kardeşler Ivar ve Tore Svensson'a atfeder. Aynı kaynak, bu paletin demiryolu vagonlarının yüklenmesini çarpıcı biçimde hızlandırdığını belirtir.
| Yıl | Dönüm noktası | Kaynak dayanağı |
|---|---|---|
| 1917 | Clark, kızakları kullanan erken dönem bir ABD forklifti üretir | Inside Logistics |
| 1924 | Forklift platformu patent başvurusu yapılır (Hallowell) | Inside Logistics |
| 1939 | Raymond ve House'a palet patenti verilir | Inside Logistics |
| 1945 | Dört yönlü palet patenti (Braun) | Inside Logistics |
| 1961 | Değiştirilebilir palet konusunda UIC anlaşması | UIC, Wikipedia |
| 1991 | EPAL ayrı bir birlik olarak kurulur | Inside Logistics, Wikipedia |
| 2013 | UIC ve EPAL, Euro palet faaliyetlerini ayırır | Inside Logistics |
Euro palet, EPAL ve kalite kontrol
Zamanla Euro paletin düşük kaliteli kopyaları, değişim sisteminin itibarına zarar verdi. EPAL (European Pallet Association e.V.), standardı lisanslama, markalama ile üreticilerin ve onarımcıların denetimi yoluyla korumak için 1991'de kuruldu. Bugün orijinal paletler EPAL ovalini taşır ve belirli tahta, takoz ve çivi şartnamelerine göre üretilir; sistem Euro palet ve EPAL yazısında, izinsiz kopyalar ise sahte Euro paletler yazısında anlatılmaktadır.
UIC ile EPAL'in 2013'te yolları ayrıldıktan sonra her iki kuruluş da aynı temel 1200 × 800 mm'lik palet için kendi işaretleme düzenlerini yönetmeyi sürdürdü; eski paletlerde EUR ve EPAL işaretlerinin birlikte görülebilmesinin nedeni budur. Toplam dolaşımdaki palet sayısı belirsizdir; UIC 500 milyonun üzerinde Euro palet olduğunu belirtirken Wikipedia 350 ile 500 milyon arasında bir aralık verir.
Havuzlama, değişim ve sürdürülebilirlik
Paletin paylaşılan, yeniden kullanılabilir bir varlık olabileceği fikri Euro paletle birlikte gelişti. Açık değişim sistemlerinde taşıyıcı yüklü bir paleti teslim eder ve karşılığında eşdeğer bir boş palet alır. En bilineni Avustralyalı CHEP şirketinin sunduğu mavi paletler olan kiralık havuzlarda ise mülkiyet, paletleri toplayan, onaran ve yeniden dolaşıma sokan havuz işletmecisinde kalır. Bu sistemler palet havuzlama yazısında açıklanmaktadır.
1990'lardan itibaren paletin tarihi yalnızca elleçlemeyle değil, bitki sağlığıyla da bağlantılı hale geldi. Masif ahşap ambalajlarda ağaç zararlılarının yayılması üzerine IPPC, uluslararası ticarette ahşap ambalajın işlem görmesini ve işaretlenmesini zorunlu kılan uluslararası bir standart olan ISPM 15'i kabul etti; kabul yılı 2002'dir. Plastik ve presli ahşap gibi ahşap dışı alternatifler de paralel olarak gelişti; bugün ihracat paletlerini şekillendiren kurallar için ISPM 15 açıklaması yazısına bakın.
Tarih neden hâlâ önemli?
Bugünkü kuralların çoğu doğrudan bu kararlara dayanır. Demiryolu vagonları için seçilen Euro paletin 1200 × 800 mm'lik taban ölçüsü, paletlerin tırlara ve konteynerlere nasıl yerleştiği konusunu hâlâ belirler. Kuzey Amerika'nın 48 × 40 inç paleti ve uluslararası alanda tanınan diğer ölçüler kendi bölgesel yollarını izledi; bunlar ülkelere göre palet ölçüleri bölümünde karşılaştırılmıştır. Dolayısıyla palet, yalnızca ahşap bir platform olarak değil, makineler, taşıtlar ve kuruluşlar arasında üzerinde anlaşılmış bir arayüz olarak anlaşılmalıdır.
Sık sorulan sorular
Paleti kim icat etti?
Tek bir mucit yoktur. Öncesinde kızaklar vardı; forklift platformlarına ve paletlere ilişkin patentler 1920'lerden itibaren ortaya çıktı. Bunlar arasında Howard T. Hallowell'in (1924) ile George Raymond Sr. ve William House'un (1939) başvuruları bulunur. Sonraki dönemin Euro paletini geliştirenler ise ayrı kişilerdir.
Euro palet ne zaman kullanıma girdi?
Avrupa demiryolları, standart ve değiştirilebilir paleti oluşturan UIC anlaşmasını 1961'de imzaladı. Paletin ölçüleri 1200 × 800 × 144 mm'dir.
EPAL ne zaman kuruldu?
EPAL, yani Avrupa Palet Birliği, Euro paletin kalitesini korumak ve düşük kaliteli kopyalarla mücadele etmek amacıyla 1991'de kuruldu.
İkinci Dünya Savaşı paletler için neyi değiştirdi?
Büyük ölçekli askeri lojistik, forkliftlerle paletli elleçlemeyi standart uygulama haline getirdi; savaş sonrası ekonomi bu uygulamayı sanayiye taşıdı.
Kaynaklar
- The pallet pioneers — Inside Logistics
- The standardised EUR pallet — UIC (Uluslararası Demiryolları Birliği)
- EUR-pallet — Wikipedia